Wprowadzenie do zagadnienia
W dzisiejszej publikacji skupimy się na zagadnieniu związanym z działem spadku z perspektywy ciekawych i istotnych z punktu widzenia praktycznego stanowisk prezentowanych w orzecznictwie. Na szczególną uwagę zasługują kwestie związane z codziennymi przypadkami, które często pojawiają się podczas analizy spraw związanych z podziałem spadku. To właśnie analiza orzecznictwa pozwala wypracować odpowiednie strategie i założenia, które później pozwalają na ukształtowanie interesów naszych Klientów w możliwie najlepszy i najkorzystniejszy sposób. Zachęcamy do analizy poniższych stanowisk z orzecznictwa i do wchodzenia w polemikę, zadawania pytań w tym obszarze!
Ogromna moc przeglądu orzecznictwa – co ciekawego wyraziły składy orzekające w sprawach o dział spadku?
Jaka jest istota postępowania o dział spadku?
„Istotą postępowania o dział spadku jest ustalenie przez sąd z urzędu składu i wartości spadku ulegającego podziałowi (art. 684 k.p.c.), przy uwzględnieniu, że zgodnie z art. 1038 § 1 k.c. sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek i jedynie z ważnych powodów może być ograniczony do części spadku. Co więcej postępowanie o dział spadku ma kompleksowy charakter i zgodnie z art. 686 k.p.c. sąd rozstrzyga w nim także o istnieniu zapisów zwykłych, których przedmiotem są rzeczy lub prawa należące do spadku, jak również o wzajemnych roszczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych, pobranych pożytków i innych przychodów, poczynionych na spadek nakładów i spłaconych długów spadkowych. Podkreślenia wymaga, że w zakresie tych dodatkowych roszczeń zachodzi prekluzja i nie mogą być one dochodzone po prawomocnym zakończeniu postępowania o dział spadku. Stanowi o tym art. 688 k.p.c., zgodnie z którym do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące zniesienia współwłasności, a w szczególności art. 618 § 2 i 3 k.p.c.” – tak wyrok SA w Szczecinie z 7.07.2016 r., sygn. akt: I ACa 397/16.
Co należy wiedzieć na temat ograniczenia odpowiedzialności spadkobiercy do wartości czynnej spadku? Jaki jest skutek działu spadku?
„Ograniczenie odpowiedzialności spadkobiercy do wartości czynnej spadku oznacza, że wierzyciele spadkowi mogą poszukiwać zaspokojenia nie tylko z przedmiotów i praw wchodzących do spadku, lecz również ze składników majątku osobistego spadkobiercy, byleby łączna wartość roszczeń wierzycieli nie przekraczała wartości udziału spadkowego konkretnego spadkobiercy. Wobec powyższego spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe całym swoim majątkiem, ale tylko do określonej wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku.” – tak wyrok SA w Białymstoku z 28.12.2016 r., sygn. akt: III AUa 639/16.
„Zgodnie z treścią art. 1034 § 1 k.c. do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Jeżeli jeden ze spadkobierców spełnił świadczenie, może on żądać zwrotu od pozostałych spadkobierców w częściach, które odpowiadają wielkości ich udziałów. Skutkiem działu spadku jest ustanie solidarnej odpowiedzialności współspadkobierców za długi spadkowe, charakterystycznej dla fazy od otwarcia spadku do jego działu. Przeprowadzenie działu spadku (art. 1035 i art. 1037 k.c.) zmienia charakter odpowiedzialności spadkobierców, albowiem od tej chwili ponoszą oni odpowiedzialność za długi spadkowe w stosunku do wielkości udziałów określonych w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku (art. 1034 § 2 k.c.). W myśl art. 1034 § 2 k.c. od chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe w stosunku do wielkości udziałów. Powyższe oznacza, że »każdy ze spadkobierców odpowiada podzielnie za taką część długów spadkowych, która wynika z wielkości jego udziału spadkowego i proporcjonalnie do niej«. Każdy spadkobierca staje się zatem samodzielnym dłużnikiem tej części długów spadkowych, którą odzwierciedla jego udział spadkowy.” – tak wyrok SA w Białymstoku z 28.12.2016 r., sygn. akt: III AUa 639/16.
Co powinniśmy wiedzieć o przyczynie nieważności umowy działu spadku?
„Analiza treści i ratio legis normy zawartej w art. 1051 k.c. uzasadnia przyjęcie, że uwzględnienie w umownym dziale spadku takich praw majątkowych, które nie przysługiwały spadkodawcy, jak również tego rodzaju uprawnień, które nie mogą zostać w umowie przeniesione na inną osobę, nie stanowi przyczyny nieważności umowy działu spadku, lecz powoduje całkowitą albo częściową bezskuteczność takiej umowy, które może stanowić przedmiot samodzielnego powództwa z art. 189 k.p.c.” – tak wyrok SA w Warszawie z 27.02.2013 r., sygn. akt: I ACa 1026/12.
Rękojmia za wady fizyczne i prawne pomiędzy spadkobiercami po dokonaniu działu spadku – o czym warto pamiętać?
„Przepis art. 1046 k.c. odnosi się do przypadku, gdy wadliwa rzecz wchodząca w skład spadku w chwili jego otwarcia była w posiadaniu jednego spadkobiercy i w wyniku działu spadku stała się własnością drugiego spadkobiercy. Przepis art. 1046 k.c. reguluje relacje z tytułu wad rzeczy między tymi spadkobiercami.” – tak wyrok SA w Poznaniu z 2.12.2019 r., sygn. akt: I ACa 1121/17.
Czy istnieje możliwość przyznania należnych spłat przy dziale spadku w postaci dożywotnich świadczeń w naturze?
„W postępowaniu o dział spadku możliwe jest, na zgodny wniosek osób zainteresowanych, przyznać należne spłaty w postaci dożywotnich świadczeń w naturze. Jeśli chodzi o formy zastępujące spłatę uznać należy za możliwe stosowanie w drodze analogii art. 908 k.c.” – tak wyrok SA w Poznaniu z 24.07.2019 r., sygn. akt: I ACa 818/18.
Wykazanie nabycia udziału w drodze egzekucji lub działu spadku – co powinniśmy wiedzieć?
„Gdy nabycie udziału nastąpiło w drodze egzekucji należy dołączyć zaświadczenie komornika albo odpis protokołu sprzedaży, a w przypadku działu spadku – odpis orzeczenia lub aktu notarialnego.” – tak wyrok SA w Poznaniu z 12.06.2018 r., sygn. akt: I AGa 97/18.
„Wyeliminowanie z treści art. 238 § 1 k.s.h. wymogu pisemnego odbioru listu czy przesyłki, nie powoduje, że samo wysłanie zawiadomienia listem poleconym czy przesyłką kurierską pozbawia wspólników wystąpienia z powództwem o uchylenie podjętych na zgromadzeniu uchwał. W sytuacji, gdy wspólnik nie będzie w stanie z przyczyn obiektywnych otrzymać zawiadomienia (np. miał nieprzewidziany wyjazd za granicę w sprawach rodzinnych; miał wypadek i przebywa w szpitalu w stanie niepozwalającym mu na zapoznanie się z treścią zawiadomienia; bądź też został tymczasowo aresztowany i przebywa w areszcie śledczym co uniemożliwia mu nawet dowiedzenie się o wysłanym zawiadomieniu) nie można uznać, że wystarczające dla prawidłowego zwołania zgromadzenia jest jedynie nadanie przesyłki na poczcie czy kurierowi. Nie można uznać, by w sytuacji, gdy interes wspólnika wymaga ochrony i bez swojej winy nie jest on w stanie stawić się na zgromadzenie czy też nawet ustanowić pełnomocnika działającego w jego imieniu, bądź też zbyt późno otrzymał zawiadomienie by podjąć jakąkolwiek decyzję, można było uznać, że wspólnik nie może skorzystać z ochrony.” – tak wyrok SA w Poznaniu z 12.06.2018 r., sygn. akt: I AGa 97/18.
„Przez przybicie licytant nabywa tylko uprawnienie do własności ruchomości, samej własności jednak nie uzyskuje. Przeniesienie własności nabytej ruchomości następuje dopiero po uiszczeniu ceny i uprawomocnieniu się postanowienia o udzieleniu przybicia (art. 874). Na udzielenie przybicia w egzekucji z ruchomości przysługuje skarga. Skarga powinna zostać złożona do protokołu niezwłocznie po udzieleniu przybicia, najpóźniej po wpisaniu do protokołu stwierdzenia o udzieleniu przybicia. Skoro złożenie skargi nie następuje w określonym terminie, lecz na pewnym etapie postępowania, instytucja przywrócenia terminu nie ma zastosowania.” – tak wyrok SA w Poznaniu z 12.06.2018 r., sygn. akt: I AGa 97/18.
Jakie są konsekwencje zawalenia się budynku znajdującego się na wspólnej nieruchomości w postępowaniu dotyczącym zniesienia współwłasności?
„Zawalenie się budynku znajdującego się na wspólnej nieruchomości, choćby w okolicznościach wskazujących na czyn niedozwolony, nie wyłącza dochodzenia roszczeń z tego tytułu przez drugiego współwłaściciela w postępowaniu o zniesienie współwłasności, a gdy takie postępowanie zostało już wszczęte, może on dochodzić tych roszczeń wyłącznie w tym postępowaniu (art. 618 § 1 k.p.c.). To samo odnosi się do działu spadku, będzie bowiem dotyczyło ustalenia jego składu, a mianowicie tego, że w skład spadku wchodziły także budynki (art. 684 k.p.c.) bądź z art. 686 k.p.c. z tytułu posiadania rzeczy.” – tak wyrok SA w Łodzi z 11.12.2013 r., sygn. akt: I ACa 781/13.
Jaki jest zakres roszczeń rozpoznawanych w postępowaniu działowym?
„Do istoty działu spadku należy dokonanie podziału majątku spadkowego, natomiast możliwość rozstrzygnięcia w postępowaniu działowym także o roszczeniach określonych w art. 686 k.p.c. jest wyrazem tendencji ustawodawcy, aby wraz z działem zakończyć spory związane z poddaną podziałowi masą majątkową. Przepis art. 686 k.p.c. nie może być jednak rozumiany w ten sposób, że w postępowaniu działowym mogą być rozstrzygnięte wszelkie związane ze spadkiem roszczenia powstałe w stosunkach między współspadkobiercami.” – tak wyrok SA w Krakowie z 19.10.2021 r., sygn. akt: I ACa 933/20.
Zniesienie wspólności majątku spadkowego – o czym warto pamiętać?
„Zniesienie wspólności majątku spadkowego może się odbyć jedynie przez dział spadku, przed dokonaniem którego nie wiadomo jest jeszcze jakie konkretnie składniki przypadną poszczególnym spadkobiercom, stąd też spadkobierca bez zgody pozostałych nie może dysponować poszczególnymi składnikami spadku. Wierzytelność o świadczenia podzielne jako objęta wspólnością majątku spadkowego, zachowuje pierwotny kształt i należy do niej stosować reguły dotyczące wierzytelności o świadczenia niepodzielne. W konsekwencji realizacja wierzytelności powinna być traktowana jako czynność zachowawcza i opierać się na treści art. 209 k.c.” – tak wyrok SA w Warszawie z 16.12.2016 r., sygn. akt: VI ACa 1211/15.
Czym jest należyty moment dokonania podziału majątku wspólnego małżonków?
„Powinno się dokonać podziału majątku wspólnego, przed momentem skierowania egzekucji przez wierzyciela, którego dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków, do przedmiotów nim objętych, choćby już po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej na skutek orzeczenia rozwodu. Po zniesieniu wspólności ustawowej majątek dotychczas wspólny małżonków stanowi masę, do której stosuje się przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych z uwzględnieniem przepisów o dziale spadku, a zaspokojenie wierzyciela z przedmiotu należącego do takiej masy podlega ograniczeniom (por. art. 912 k.p.c.).” – tak wyrok SA w Szczecinie z 7.03.2013 r., sygn. akt: I ACa 838/12.
Jakie są skutki prawne ustania wspólności majątkowej małżeńskiej?
„O ile wspólność majątkowa małżeńska ma charakter wspólności łącznej (bezudziałowej) i pozostaje w ścisłym związku ze stosunkiem podstawowym, jakim jest małżeństwo, co implikuje wiele następstw (np. niemożliwość rozporządzania ani zobowiązywania się do rozporządzenia przyszłym udziałem, określone w prawie rodzinnym zasady zarządu majątkiem wspólnym), to po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej mamy do czynienia z masą majątkową składającą się z rozmaitych uprawnień, która najbardziej zbliżona jest do wspólności łączącej osoby dochodzące do dziedziczenia po jednym spadkodawcy – stąd odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku. Z chwilą ustania wspólności majątkowej małżeńskiej powstaje majątek, w którym udziały osób współuprawnionych określone są ułamkiem. Podobnie jak przy współwłasności ułamkowej mają one charakter udziałów idealnych. Sytuacja współuprawnionych nie jest już regulowana przepisami prawa rodzinnego (z wyjątkiem art. 43 i 45 k.r.o.), ale prawa spadkowego i prawa rzeczowego (art. 1035 k.c. w zw. z art. 199 i n. k.c. i art. 46 k.r.o.).” – tak wyrok SA w Lublinie z 2.08.2017 r., sygn. akt: III AUa 31/17.
Wierzytelności z rachunków bankowych spadkodawcy jako element składu spadku – o czym powinniśmy pamiętać?
„Spadkobiercy nabywają spadek w stanie istniejącym w chwili jego otwarcia. W odniesieniu do wierzytelności z rachunków bankowych spadkodawcy oznacza to, że wchodzą one w skład spadku jedynie w takim zakresie, w jakim istniały w dniu śmierci spadkodawcy. Spadek nie obejmuje zatem narosłych od tego dnia odsetek od tych wierzytelności, które, stanowiąc pożytki prawa (art. 54 k.c.), zgodnie z art. 207 k.c. w związku z art. 1035 k.c., przypadają spadkobiercy w stosunku do wielkości udziałów.” – tak wyrok SA w Łodzi z 20.01.2014 r., sygn. akt: I ACa 920/13.
Doliczanie darowizn do wartości spadku celem wyliczenia substratu zachowku. Interes powoda w kontekście sądowego rozłożenia świadczenia na raty. Co warto wiedzieć w tym kontekście?
„Artykuł 1039 k.c. znajduje zastosowanie jedynie do działu spadku pomiędzy spadkobiercami ustawowymi. Przepis ten przewiduje wyjątek od zasady zaliczania darowizn na schedę spadkową, gdy z oświadczenia spadkodawcy bądź okoliczności wynika, że darowizny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. Brak tego typu regulacji w przepisach o zachowku prowadzi zaś do wniosku, że doliczanie darowizn do wartości spadku celem wyliczenia substratu zachowku jest obligatoryjne. Zachowek jest instytucją szczególną, chroniącą dobro w postaci więzów rodzinnych. Jest on roszczeniem majątkowym, mającym na celu realizację interesów rodzinnych, zgodnie z pierwotnymi ideami prawa spadkowego oraz instytucji zachowku, chroniącej bezpośrednich spadkobierców ustawowych przed pokrzywdzeniem ze strony spadkodawcy. Jego funkcją jest ochrona interesów majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy przez zapewnienie im, niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli, roszczenia pieniężnego odpowiadającego określonemu w art. 991 § 1 k.c. ułamkowi wartości ich udziału w spadku, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym.” – tak wyrok SA w Krakowie z 20.12.2016 r., sygn. akt: I ACa 957/16.
„Przy orzekaniu na podstawie art. 320 k.p.c. sąd winien mieć na uwadze również interes powoda, w tym jego prawo do odpowiednio szybkiego otrzymania należnego mu świadczenia.” – tak wyrok SA w Krakowie z 20.12.2016 r., sygn. akt: I ACa 957/16.
Dlaczego warto analizować orzecznictwo?
Analiza orzecznictwa pozwala zdobyć szeroką wiedzę na temat sposobu interpretacji przepisów przez sądy, aktualnych kierunków wykładni oraz argumentacji stosowanej w podobnych sprawach. Stanowi również istotne narzędzie budowania strategii procesowej, ponieważ umożliwia identyfikację skutecznych argumentów, przewidywanie możliwych stanowisk sądu oraz właściwe przygotowanie się na argumentację strony przeciwnej. Z punktu widzenia interesów Klienta naszej kancelarii prawnej przekłada się to na lepszą ocenę ryzyk procesowych, trafniejsze podejmowanie decyzji oraz zwiększenie szans na skuteczną ochronę ich praw i interesów.
Pamiętaj! Podejmuj świadome i rozważne decyzje – na każdym etapie procedury działu spadku!
Artykuł przygotowywany przy współpracy merytorycznej radcy prawnego Łukasza Zgłobickiego oraz radcy prawnego Rafała Rohde z Kancelarii Radców Prawnych Lexperiens.